تبلیغات
معرفی اسلام ناب، بدون حاشیه و به دور از تعصب - تفسر ایات 155 تا 161 بقره- 1تا 4 سوره انسان

آیات  155 تا 157 سوره بقره :

اولین چیزی که از این آیات بدست میآید این است که ما حتما آزمایش میشویم.و همین معنا در آیات ابتدائی سوره عنکبوت هم هست.در آن آیات آمده است : أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَكُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْكاذِبِین.

حال در زیر هم روایاتی دال بر همین موضوع میآید :

احادیثى از كتاب كافى در مورد بلاء :

11 عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ الْمُؤْمِنُ لَا یَمْضِی عَلَیْهِ أَرْبَعُونَ لَیْلَةً إِلَّا عَرَضَ لَهُ أَمْرٌ یَحْزُنُهُ یُذَكَّرُ بِه‏

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُ بِمَنْزِلَةِ كِفَّةِ الْمِیزَانِ كُلَّمَا زِیدَ فِی إِیمَانِهِ زِیدَ فِی بَلَائِه‏

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ فِی الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً لَا یَبْلُغُهَا عَبْدٌ إِلَّا بِالابْتِلَاءِ فِی جَسَدِه‏

 عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ شَكَوْتُ إِلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مَا أَلْقَى مِنَ الْأَوْجَاعِ وَ كَانَ مِسْقَاماً فَقَالَ لِی یَا عَبْدَ اللَّهِ لَوْ یَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ مَا لَهُ مِنَ الْأَجْرِ فِی الْمَصَائِبِ لَتَمَنَّى أَنَّهُ قُرِّضَ بِالْمَقَارِیض‏

عبد اللَّه بن ابى یعفور- كه همیشه بیمار بود- گوید: از دردهائى كه بمن میرسید بامام صادق علیه السّلام شكایت كردم، حضرت بمن فرمود: اى عبد اللَّه اگر مؤمن پاداشى را كه براى مصیبتها دارد بداند، آرزو میكند كه او را با مقراضها تكه تكه كنند.

 عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ كَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یَقُولُ إِنِّی لَأَكْرَهُ لِلرَّجُلِ أَنْ یُعَافَى فِی الدُّنْیَا فَلَا یُصِیبَهُ شَیْ‏ءٌ مِنَ الْمَصَائِب‏

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّهُ لَیَكُونُ لِلْعَبْدِ مَنْزِلَةٌ عِنْدَ اللَّهِ فَمَا یَنَالُهَا إِلَّا بِإِحْدَى خَصْلَتَیْنِ إِمَّا بِذَهَابِ مَالِهِ أَوْ بِبَلِیَّةٍ فِی جَسَدِه‏

29 عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِنَّ فِی كِتَابِ عَلِیٍّ ع أَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ بَلَاءً النَّبِیُّونَ ثُمَّ الْوَصِیُّونَ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ وَ إِنَّمَا یُبْتَلَى الْمُؤْمِنُ عَلَى قَدْرِ أَعْمَالِهِ الْحَسَنَةِ فَمَنْ صَحَّ دِینُهُ وَ حَسُنَ عَمَلُهُ اشْتَدَّ بَلَاؤُهُ وَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَجْعَلِ الدُّنْیَا ثَوَاباً لِمُؤْمِنٍ وَ لَا عُقُوبَةً لِكَافِرٍ وَ مَنْ سَخُفَ دِینُهُ وَ ضَعُفَ عَمَلُهُ قَلَّ بَلَاؤُهُ وَ أَنَّ الْبَلَاءَ أَسْرَعُ إِلَى الْمُؤْمِنِ التَّقِیِّ مِنَ الْمَطَرِ إِلَى قَرَارِ الْأَرْض

و اما چیزهائی که در آن آزمایش میشویم : البلاء بشتى الألوان، نفسیا: «من الخوف» و بدنیا: «و الجوع» و مالیا: «وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ» و نفسیا لكم و من هو مثلكم: «و الأنفس» و كضابطة تشمل كل نفس و نفیس من غال و رخیص: «و الثمرات». ف «الثمرات» تعم ثمرات العقول و العلوم و القلوب، و من الثالثة الأولاد الصالحون الذین هم من أغلى ثمرات الحیاة، مهما شملت ثمرات الزرع و الضرع، حیث الثمرات النفسیة أنفس و أغلى من ثمرات الجسم.(الفرقان)

و اما دلیل این آزمایش در آیات قرآن اینجور بیان شده است که : لِیَبْلُوَكُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا

و اما چگونه باید از این آزمایشات موفق خارج شویم؟جواب این است که توسط صبر.

و قد تعنی «صلوات» هنا لقرنها ب «رحمة» انعطافات ربانیة علیهم تخلّف رحمة عظیمة تلمح لها التنكیر فی «رحمة» و قد یدل علیه «یصلی علیكم لیخرجكم» حیث الإخراج من الظلمات إلى النور هو الرحمة، إذ ف «یُصَلِّی عَلَیْكُمْ» انعطاف لذلك الإخراج عن ورطة الإحراج، و كما أن «صلوات» تخلّف «رحمة» كذلك الرحمة تخلف الهدایة، ثلاثة ردف بعض، كلّ تنتج الأخرى، مهما كانت كل صلاة من اللّه و رحمة و هدایة، إلّا أن الاختلاف هو فی الدرجة.

 ........................................................

آیه 158 و 159 و 161 سوره بقره :

 كلمه (صفا) در لغت به معناى سنگ سخت و صاف است-كلمه (مروه) در اصل لغت نیز بمعناى سنگ سخت است-كلمه (شعائر) جمع شعیره است كه به معناى علامت است-كلمه (حج) در لغت بمعناى قصد بعد از قصد است یعنى قصد مكرر و در اصطلاح شرع به معناى عملى است كه معهود در بین مسلمانان است- كلمه (اعتمار) به معناى زیارت است كه اصلش از عمارت گرفته شده، و عمره رفتن و اعتمار را بدین جهت اعتمار گفته‏اند كه هر محلى وقتى زیارتگاه مردم شد، آباد مى‏گردد، و در اصطلاح شرع بمعناى زیارت خانه كعبه است-كلمه (یطوف در اصل یتطوف بود) و تطوف كه مصدر آنست، به معناى طواف كردن یعنى دور چیزى گردش كردن است، كه از یك نقطه آن چیز شروع شود و به همان نقطه برگردد، از اینجا معلوم میشود كه لازمه معناى طواف این نیست كه حتما دور زدن اطراف چیزى باشد، تا شامل سعى نشود بلكه یكى از مصادیق آن دور زدن پیرامون كعبه است، و به همین جهت در آیه شریفه كلمه (یطوف) مطلق آمده، چون مراد به آن پیمودن مسافت میانه صفا و مروه هفت بار پشت سر هم بوده است.-و كلمه (تطوع) از ماده طوع به معناى اطاعت است و اصل باب تفعل كه كلمه مورد بحث ما از آن باب است این معنا را میدهد كه انسان صفتى را در نفس خود جاى دهد مانند تخلق به فلان خلق. از اینكه صفا و مروه را در مقابل همه موجودات اختصاص داده به اینكه از شعایرند با اینكه تمامى موجودات آدمى را بسوى آفریدگارش دلالت مى‏كند، فهمیده میشود كه مراد از شعائر، شعائر و آیت‏ها و نشانه‏هاى تكوینى نیست كه تمامى موجودات آن را دارند بلكه خداى تعالى آن دو را شعائر قرار داده و معبد خود كرده، تا بندگانش در آن موضع وى را عبادت كنند، در نتیجه دو موضع نامبرده علاوه بر آن دلالتى كه همه كائنات دارند، به دلالت خاصى بندگان را بیاد خدا مى‏اندازد، پس شعیره بودن صفا و مروه خود دلالت دارد بر اینكه خدا براى این دو موضع عبادت خاصى مقرر كرده است. تعبیرى مشابه تعبیر آیه فوق : وَ إِذَا ضرََبْتُمْ فىِ الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْكمُ‏ْ جُنَاحٌ أَن تَقْصرُُواْ مِنَ الصَّلَوةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن یَفْتِنَكُمُ الَّذِینَ كَفَرُواْ(سوره نساء-101)

و اما توضیحاتی راجع به آیه بعدی : معناى كتمان :  ترك إظهار الشی‏ء مع الحاجة إلیه و حصول الداعی إلى إظهاره.

قِیلَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع مَنْ خَیْرُ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ أَئِمَّةِ الْهُدَى وَ مَصَابِیحِ الدُّجَى قَالَ الْعُلَمَاءُ إِذَا صَلَحُوا قِیلَ وَ مَنْ شَرُّ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَ إِبْلِیسَ وَ فِرْعَوْنَ وَ نُمْرُودَ وَ بَعْدَ الْمُتَسَمِّینَ بِأَسْمَائِكُمْ وَ بَعْدَ الْمُتَلَقِّبِینَ بِأَلْقَابِكُمْ وَ الْآخِذِینَ لِأَمْكِنَتِكُمْ وَ الْمُتَأَمِّرِینَ فِی مَمَالِكِكُمْ قَالَ الْعُلَمَاءُ إِذَا فَسَدُوا هُمُ الْمُظْهِرُونَ لِلْأَبَاطِیلِ الْكَاتِمُونَ لِلْحَقَائِقِ وَ فِیهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أُولئِكَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ  إِلَّا الَّذِینَ تابُوا الْآیَة

                        بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‏2، ص: 89

المراد باللاعنین المتدینون الذین ینكرون المنكر و أصحابه و یغضبون للّه تعالى و یطلعون على كتمان هؤلاء فهم یلعنونهم بالتعیین و إن لم یطلعوا على تعیینهم فهم یلعنونهم بالعنوان العام أی حین یلعنون كل من كتم آیات الكتاب حین یتلون التوراة.(التحریر و التنویر)

قد أطلق اللعن منه و من اللاعنین و أطلق اللاعنین، و هو یدل على توجیه كل اللعن من كل لاعن إلیهم و الاعتبار یساعد علیه فإن الذی یقصده لاعن بلعنه هو البعد عن السعادة، و لا سعادة بحسب الحقیقة، إلا السعادة الحقیقیة الدینیة، و هذه السعادة لما كانت مبینة من جانب الله، مقبولة عند الفطرة، فلا یحرم عنها محروم إلا بالرد و الجحود، و كل هذا الحرمان إنما هو لمن علم بها و جحدها عن علم دون من لا یعلم بها و لم تبین له، و قد أخذ المیثاق على العلماء أن یبثوا علمهم و ینشروا ما عندهم من الآیات و الهدى، فإذا كتموه و كفوا عن بثه فقد جحدوه فأولئك یلعنهم الله و یلعنهم اللاعنون(المیزان)

و اما توضیحاتی راجع به آیه بعدی : و إنما قال هنا وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ لأن المشركین یلعنهم أهل الكتاب و سائر المتدینین الموحدین للخالق بخلاف الذین یكتمون ما أنزل من البینات فإنما یلعنهم اللّه و الصالحون من أهل دینهم كما تقدم و تلعنهم الملائكة، و عموم (الناس) عرفی أی الذین هم من أهل التوحید.(التحریر و التنویر)

 أَجْمَعِینَ تأكید بالنسبة إلى الكل لا للناس فقط، و المراد بهم المؤمنون لأنهم المعتدّون منهم، و الكفار كالإنعام لأنه لا یحسم مادة الإشكال، و قیل: إنه باق على عمومه و الكفار یلعن بعضهم بعضا یوم القیامة، أو الجملة مساقة للإخبار باستحقاق أولئك اللعن من العموم لا بوقوعه بالفعل‏ (روح المعانى)

«وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ» قد تعنی جمع الناس الى الملائكة، ثم جمعهم فی لعنتهم الى اللّه استدعاء منه، مهما خرج ناس عن كونهم لا عنین كالملعونین أنفسهم و أضرابهم، أم و هم أنفسهم یلعنون أنفسهم بما حرموها عن رحمة اللّه، كلعنة تكوینیة الى تشریعیة لمكلفی المؤمنین «مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ»(الفرقان)

..............................................................

آیات 1 تا 4 سوره انسان :

هَلْ أَتىَ‏ عَلىَ الْانسَانِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ یَكُن شَیًْا مَّذْكُورًا(1)

إِنَّا خَلَقْنَا الْانسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعَا بَصِیرًا(2)

إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاكِرًا وَ إِمَّا كَفُورًا(3)

إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِینَ سَلَاسِلَاْ وَ أَغلَالًا وَ سَعِیرًا(4)

آیات مشابه آیه اول : خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصیمٌ مُبینٌ (نحل - 4)

 وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (نحل - 78)

در نهج البلاغه آمده است :

وَ عَجِبْتُ لِلْمُتَكَبِّرِ الَّذِی كَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً وَ یَكُونُ غَداً جِیفَةً  حكمت 126

نكته اصلى در رابطه با (نبتلیه)است كه به این معنى است كه خدا میخواهد ما را آزمایش كند.در آیه دوم سوره ملك آمده است : الَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَكُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفُورُ (در اینجا بحث احسن عملا و فرق آن با اكثر عملا باید توضیح داده شود و اینكه مردم ما بیشتر دنبال كثرت هستند تا كیفیت.این روایت هم گفته شود كه : عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهَ وَ إِنْ قَلَّتْ صَلَاتُهُ وَ صِیَامُهُ وَ تِلَاوَتُهُ لِلْقُرْآنِ- وَ مَنْ عَصَى اللَّهَ فَقَدْ نَسِیَ اللَّهَ وَ إِنْ كَثُرَتْ صَلَاتُهُ وَ صِیَامُهُ وَ تِلَاوَتُهُ لِلْقُرْآن تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، ج‏15، ص: 257)

گفتیم که بحث اصلی در رابطه با نبتلیه است.باید توجه داشته باشیم که کل زندگی ما امتحان است.همینکه الآن شما دارید به این مطالب هم گوش میدهید خود یک امتحان است.در آیه دوم سوره انسان آمده است : أَ حَسِبَ النَّاسُ أَن یُترَْكُواْ أَن یَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ

در رابطه با امتحان باید گفته شود كه ابتداء ما دو وظیفه داریم : انجام واجبات - ترك محرمات‏

در رابطه با انجام واجبات در این قسمت باید براى مردم بحث فهم دین گفته شود كه شاید فهم دین بر ما واجب باشد و ارتباط با منابع دین مثل قرآن و نهج البلاغه و صحیفه سجادیه بر ما واجب باشد و همچنین كار كردن روى مسائل اعتقادى هم بر ما واجب است و نباید ایمانمان تقلیدى باشد و الا میشویم مثل مشركان كه در آیات سوره انبیاء در رابطه با آنها اینجور آمده است : إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مَا هَاذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتىِ أَنتُمْ لهََا عَكِفُونَ(52) قَالُواْ وَجَدْنَا ءَابَاءَنَا لهََا عَابِدِینَ(53) قَالَ لَقَدْ كُنتُمْ أَنتُمْ وَ ءَابَاؤُكُمْ فىِ ضَلَالٍ مُّبِینٍ(54)

و اما راجع به محرمات باید گفته شود :

شیطان هریك از مردم را جورى فریب میدهد.هیچ گاه شیطان ما مسجدى ها را از طریق شراب و زنا گول نمیزند.شیطان براى گول زدن ما از خود عبادت استفاده میكند.از جمله عباداتى كه ما را تهدید میكند عجب است كه در زیر توضیحاتى در این باره داده میشود :

در جمله‏ى بعد، امام در پیشگاه حضرت باریتعالى عرض مى‏كند: 

و لا تفسد عبادتى بالعجب. 

بار الها! عبودیت و تذلل مرا با عجب كه از خطرناكترین حالات نفسانى است فاسد و بى‏اثر منما. 

در سخنرانى گذشته، رابطه‏ى عزت نفس با كبر توضیح داده شد. 

در این سخنرانى هم لازم است رابطه‏ى عجب با عبودیت تبیین گردد. 

العجب فى العباده استعظام العمل الصالح و استكباره و ان یرى المعجب نفسه خارجا عن حد التقصیر و هذا هو العجب المفسد للعباده. 

عجب در عبودیت و بندگى عبارت از این است كه شخص معجب، عبادت خود را عظیم بشمرد و آن را مهم و بزرگ به حساب آورد و خویشتن را از حد تقصیر خارج پندارد و تصور كند كه هیچ كمبودى در عبادات و اعمال صالحه‏ى خود ندارد، و این حالت روانى، آن عجبى است كه به موجب روایات اولیاى اسلام فاسد كننده‏ى عمل است. 

عن النبى صلى الله علیه و آله و سلم: لیس عبد یعجب بالحسنات الا هلك. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‏69، ص: 321

رسول اكرم فرموده است: هیچ بنده‏اى نیست كه از حسنات و اعمال نیك خود عجب پیدا كند مگر اینكه دچار هلاكت مى‏شود. 

عن على علیه‏السلام قال: سیئه تسوءك خیر عندالله من حسنه تعجبك.حکمت 46 نهج البلاغه 

على (ع) فرموده است: گناهى كه ترا آزار دهد و مایه‏ى رنج و ناراحتى درونیت گردد در پیشگاه الهى بهتر از كار خوبى است كه باعث غرورت شود و ترا به عجب وادارد. 

كسى كه در راه بندگى خداوند قدم برمى‏دارد و فرایض خویش را انجام مى‏دهد اگر داراى ظرفیت معنوى و اندیشه‏ى ایمانى نباشد ممكن است خویشتن را با افراد گناهكار مقایسه كند و احساس برترى و تفوق نماید، با خود بگوید: این منم كه در صف پاكان و نیكان قرار دارم و به اتكاى اعمالى كه انجام مى‏دهم مستحق بهشت جاودانم، اما گناهكاران داراى نقطه‏ى اتكایى نیستند و باید حتما معذب شوند. همین طرز تفكر غرورآمیز مى‏تواند مایه‏ى سقوطش گردد و حسناتش فاسد شود مگر آنكه به خود آید و خویشتن را اصلاح كند. در این باره روایت جالبى از امام صادق (ع) است كه به عرض مى‏رسانم: 

عن ابیعبدالله علیه‏السلام قال: دخل رجلان المسجد، احدهما عابد و الاخر فاسق. فخرجا  من المسجد و الفاسق صدیق و العابد فاسق، و ذلك انه یدخل العابد المسجد مدلا بعبادته یدل بها فتكون فكرته فى ذلك، و تكون فكره الفاسق فى التندم على فسقه و یستغفر الله عز و جل مما صنع من الذنوب. الكافی، ج‏2، ص: 314

امام صادق (ع) فرمود: دو نفر مرد وارد مسجد شدند، یكى عابد و آن دیگر فاسق. هر دو از مسجد خارج شدند در حالى كه مرد فاسق، مومنى بود واقعى و در ایمانش راستگو، و عابد مردى بود فاسق، براى آنكه وقتى وارد مسجد شدند عابد در عبادات خود گرفتار عجب بود و به عمل خود آنچنان اتكا داشت كه فكر مى‏كرد نجات و رستگارى براى اوست، ولى در اندیشه‏ى مرد فاسق ندامت و پشیمانى از گناهانش بود و نظر او این بود كه از خدا بخواهد تا او را بیامرزد و مشمول عفو و رحمت خود قرار دهد. 

ملاحظه مى‏كنید كه عبودیت و بندگى خداوند در خطر عجب و غرور است و افرادى كه به فرایض الهى عمل مى‏كنند اگر مواظب انحرافات فكرى و اندیشه‏هاى باطل خود نباشند ممكن است جمیع اعمالشان باطل شود و از نتیجه‏ى عمل به كلى محروم بمانند. 

عن النبى صلى الله علیه و آله: اوحى الله تعالى الى داود: یا داود! بشر المذنبین و انذر الصدیقین. قال: كیف ابشر المذنبین و انذر الصدیقین؟ قال یا داود! بشر المذنبین بانى اقبل التوبه و اعفو عن الذنب، و انذر الصدیقین ان یعجبوا باعمالهم فانه لیس عبد یعجب بالحسنات الا هلك.الكافی، ج‏2، ص: 315

رسول اكرم فرمود: خداوند به داود وحى فرستاد كه اى داود! به گناهكاران مژده بده و مومنین راستین و پاك را اعلام خطر كن. عرض كرد بار الها! چگونه به عاصیان مژده دهم و صدیقین را انذار نمایم؟ فرمود: به معصیت‏كنندگان مژده بده كه من توبه را قبول مى‏كنم و گناه را مى‏بخشم، و صدیقین را بترسان از اینكه بر اثر حسناتى كه انجام داده‏اند دچار عجب شوند، چه هیچ بنده‏اى نیست كه به حسنات خود معجب گردد الا اینكه هلاك خواهد شد. 

حدیث فوق به طور کامل به این صورت است :

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص بَیْنَمَا مُوسَى ع جَالِساً إِذْ أَقْبَلَ إِبْلِیسُ وَ عَلَیْهِ بُرْنُسٌ ذُو أَلْوَانٍ فَلَمَّا دَنَا مِنْ مُوسَى ع خَلَعَ الْبُرْنُسَ وَ قَامَ إِلَى مُوسَى فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا إِبْلِیسُ قَالَ أَنْتَ فَلَا قَرَّبَ اللَّهُ دَارَكَ قَالَ إِنِّی إِنَّمَا جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَیْكَ لِمَكَانِكَ مِنَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ مُوسَى ع فَمَا هَذَا الْبُرْنُسُ قَالَ بِهِ أَخْتَطِفُ قُلُوبَ بَنِی آدَمَ فَقَالَ مُوسَى فَأَخْبِرْنِی بِالذَّنْبِ الَّذِی إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَیْهِ قَالَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِی عَیْنِهِ ذَنْبُهُ وَ قَالَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- لِدَاوُدَ ع یَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِینَ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّیقِینَ قَالَ كَیْفَ أُبَشِّرُ الْمُذْنِبِینَ وَ أُنْذِرُ الصِّدِّیقِینَ قَالَ یَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِینَ أَنِّی أَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَ أَعْفُو عَنِ الذَّنْبِ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّیقِینَ أَلَّا یُعْجَبُوا بِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُ لَیْسَ عَبْدٌ أَنْصِبُهُ لِلْحِسَابِ إِلَّا هَلَك‏

                        الكافی، ج‏2، ص: 315

عن ابیعبدالله علیه‏السلام قال: العجب كل العجب ممن یعجب بعمله و هو لا یدرى بما یختم له. فمن اعجب بنفسه و فعله فقد ضل عن نهج الرشاد و ادعى ما لیس له. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‏69، ص: 320 

امام صادق (ع) فرموده است: عجب تام و تمام از كسانى كه به عمل خود اعجاب مى‏كنند و مغرور مى‏شوند با آنكه نمى‏دانند پایان كارشان چگونه خواهد بود. كسى كه به خودش و به عمل خوبش معجب شود از صراط مستقیم هدایت گمراه شده و ادعا نموده چیزى را كه فاقد آن است. 

امام سجاد (ع) آنقدر، خودبینى و عجب در زمینه‏ى عبادات را خطرناك مى‏داند كه از پیشگاه الهى درخواست مى‏كند: 

و لا تفسد عبادتى بالعجب افساد الشى‏ء اخراجه عن ان ینتفع به. 

فاسد نمودن چیزى عبارت از آن است كه آن چیز را از فایده و نفعى كه باید از آن عاید گردد خارج سازیم و از بهره بیندازیم. امام عرض مى‏كند: بار الها! عبادت مرا با عجب و غرور فاسد مكن و مرا از فواید آن بى‏نصیب مفرما. 

ناگفته نماند كه خودبینى و عجب، نه تنها در عبادات اثر بد مى‏گذارد و آنها را فاسد مى‏كند بلكه در سایر امور مانند علم، اخلاق، درك حقایق، فكر واقع بین، مشاوره با دگران، و سایر امور اجتماعى و شئون زندگى نیز اثر بد دارد و آدمى را از فعالیت صحیح باز مى‏دارد، 

نیروى خرد را تضعیف مى‏كند و موجبات انحطاط آن را فراهم مى‏آورد. 

من كلمات على علیه‏السلام قال: اعجاب المرء بنفسه یدل على ضعف عقله. الكافی، ج‏1، ص: 27 

على (ع) فرموده است: اینكه آدمى به نفس خود معجب شود و خودبین گردد و گمان كند كه هر چه مى‏گوید و عمل مى‏كند دور از خطا و بر وفق واقع است دلالت دارد كه عقلش ناتوان گردیده و فروغ خردش به ضعف و سستى گراییده است. 

اگر پاكان و نیكان در عبادت دچار عجب شوند، خود را از پروردگار طلبكار مى‏پندارند و مى‏خواهند با اعمال خود بر خداوند منت گذارند، اگر عالم با عملى كه دارد دچار عجب شود از آن پس دنبال علم نمى‏رود و آن را كه نمى‏داند از عالمتر از خود نمى‏پرسد و در جهل و نادانى باقى مى‏ماند، اگر كسى در كارهاى اجتماعى معجب شود با دیگران مشورت نمى‏كند و از پى اندیشه‏ى خطاى خود مى‏رود و زیان مى‏بیند. گاهى شخص گناهكار در اعمال نارواى خود دچار اعجاب مى‏شود و چنان به خواب غفلت فرومى‏رود كه گمان مى‏كند اعمالش صحیح و بر وفق واقع و حقیقت است، از این رو به فكر اصلاح خود نمى‏افتد و لكه‏هاى گناه را از صفحه‏ى اعمال خود برطرف نمى‏نماید. 

عن على بن سهیل عن ابى‏الحسن علیه‏السلام قال: سالته عن العجب الذى یفسد العمل. فقال: العجب درجات، منها ان یزین للعبد سوء عمله فیراه حسنا فیعجبه و یحسب انه یحسن صنعا، و منها ان یومن العبد بربه فیمن على الله عز و جل و لله علیه فیه المن. الكافی، ج‏2، ص: 313 

على بن سهیل مى‏گوید از حضرت رضا (ع) درباره‏ى عجبى كه عمل را فاسد مى‏كند سوال نمودم. در پاسخ فرمود: عجب داراى مراتب و درجاتى است، یك قسم آن این است كه عمل بد آدمى در نظر خودش خوب جلوه كند و آن را نیكو پندارد و بر اثر آن دچار اعجاب و خودبینى شود، و قسم دیگر آن، این است كه افراد باایمان از عبادات خود دچار عجب شوند، خویشتن را از عذاب الهى در ایمنى پندارند و تصور كنند كه با عبادات خود بر خداى منت دارند یا آنكه خداوند بر آنان منت دارد. 

رسول گرامى سه صفت مذموم را عامل هلاكت و تباهى معرفى فرموده و مسلمانان باید در خود مطالعه كنند و اگر به آن سه صفت یا یكى از آنها مبتلا هستند هر چه زودتر خود را اصلاح نمایند و خویشتن را از خطر برهانند. 

عن النبى صلى الله علیه و آله و سلم: ثلاث مهلكات: شح مطاع و هوى متبع و اعجاب المرء بنفسه.بحار الأنوار ، ج‏67، ص: 6 

پیمبر اسلام سه خلق بد را مایه‏ى هلاك افرادى كه به آنها مبتلا هستند معرفى نموده: اول بخلى كه شخصى بخیل مطیع آن باشد، دوم هواى نفسى كه آدمى از فرمانش پیروى نماید، و سوم آنكه شخص خود را و همچنین كارهاى خود را با چشم غرور و اعجاب بنگرد. اولیاى گرامى اسلام همواره مراقب اصحاب و دوستان خود بودند و اگر در پاره‏اى از مواقع بر اثر پیشامدى ممكن بود دچار عجب و خودبینى شوند تذكر مى‏دادند و آنان را از خطر سقوط اخلاقى محافظت مى‏نمودند و در اینجا عمل دو نفر از ائمه‏ى معصومین علیهم‏السلام كه در یك حدیث آمده به طور نمونه ذكر مى‏شود: 

قال البزنطى: بعث الى الرضا علیه‏السلام بحمار له فجئته الى حرباء فمكثتها عامه اللیل معه ثم اوتیت بعشاء. فلما اصبت من العشاء قال: ما ترید؟ اتنام. قلت: بلى جعلت فداك. فطرح على الملحفه و الكساء. ثم قال: بیتك الله فى عافیه و كنا على سطح. فلما نزل من عندى قلت فى نفسى: قد نلت من هذا الرجل كرامه مانالها احد قط. فاذا هاتف یهتف بى: یا احمد! و لم اعرف الصوت حتى جاءنى مولى له. فقال: اجب مولاى. فنظرت فاذا هو مقبل الى، فقال: كفك. فنا ولته كفى. فعصرها، ثم قال: ان امیرالمومنین علیه‏السلام اتى صعصعه بن صوحان عایدا له. فلما اراد ان یقوم من عنده قال: یا صعصعه بن صوحان! لا تفتخر بعیادتى ایاك و انظر لنفسك، و كان الامر قد وصل الیك و لا یلهینك الامل. استودعك الله. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‏49، ص: 269 

بزنطى از اصحاب على بن موسى الرضا علیهماالسلام بود. مى‏گوید: شبى حضرت رضا درازگوش خود را براى من فرستاد كه به محضرش شرفیاب شوم. در محلى به نام حرباء حضورش رسیدم. تمام شب را با آن حضرت بودم. بعد شام آوردند و پس از صرف شام به من فرمود مى‏خوابى؟ عرض كردم بلى. دستور داد بستر آوردند. حضرت برخاست تا از بام به زیر رود. فرمود: خداوند شبت را با عافیت بگذراند. وقتى حضرت رفت با خود گفتم: من امشب از این بزرگمرد به كرامتى دست یافتم كه هرگز احدى به آن نایل نشده است. ناگاه صدایى را شنیدم كه گفت : اى احمد! و ندانستم كه صاحب صدا كیست. چون نزد من آمد دیدم یكى از خدمتگزاران امام است. به من گفت: مولاى خود را اجابت كن. برخاستم كه از پله‏هاى بام به زیر روم. دیدم كه امام از پله‏ها بالا مى‏آید. چون به من رسید فرمود: دستت را بیاور. پیش آوردم. دستم را گرفت و فشرد، سپس فرمود: صعصعه بن صوحان از اصحاب على (ع) بود. بیمار شد، حضرت به عیادتش رفت. وقتى خواست از نزد او برخیزد فرمود: اى صعصعه! عیادت مرا مایه‏ى افتخارت قرار ندهى. در فكر خودت باش. چون ممكن بود بزنطى هم از پذیرایى آن حضرت دچار عجب شود، به وى فرمود: هم اكنون جریان صعصعه براى تو پیش آمده است، مواظب باش كه آرزو غافلت نكند و اندیشه‏ى عجب در تو راه نیابد. سپس امام علیه‏السلام از بزنطى خداحافظى نمود و او را به حال خود گذارد. 

در آخر به حدیث زیر توجه شود :

ضا، فقه الرضا علیه السلام نَرْوِی عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّهُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَنَا أَعْلَمُ بِمَا یَصْلُحُ عَلَیْهِ دِینُ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ مِنْ عِبَادِی لَمَنْ یَجْتَهِدُ فِی عِبَادَتِی وَ یَقُومُ مِنْ نَوْمِهِ وَ لَذَّةِ وِسَادَتِهِ فَیَجْتَهِدُ لِی فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّیْلَةَ وَ اللَّیْلَتَیْنِ نَظَراً مِنِّی لَهُ وَ إِبْقَاءً عَلَیْهِ فَیَنَامُ حَتَّى یُصْبِحَ فَیَقُومُ وَ هُوَ مَاقِتٌ لِنَفْسِهِ وَ لَوْ خَلَّیْتُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا یُرِیدُ مِنْ عِبَادَتِی لَدَخَلَهُ مِنْ ذَلِكَ الْعُجْبُ فَیُصَیِّرُهُ الْعُجْبُ إِلَى الْفِتْنَةِ فَیَأْتِیهِ مِنْ ذَلِكَ مَا فِیهِ هَلَاكُهُ أَلَا فَلَا یَتَّكِلِ الْعَامِلُونَ عَلَى أَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا أَنْفُسَهُمْ أَعْمَارَهُمْ فِی عِبَادَتِی كَانُوا مُقَصِّرِینَ غَیْرَ بَالِغِینَ كُنْهَ عِبَادَتِی فِیمَا یَطْلُبُونَهُ عِنْدِی وَ لَكِنْ بِرَحْمَتِی فَلْیَثِقُوا وَ بِفَضْلِی فَلْیَفْرَحُوا وَ إِلَى حُسْنِ الظَّنِّ بِی فَلْیَطْمَئِنُّوا فَإِنَّ رَحْمَتِی عِنْدَ ذَلِكَ تُدْرِكُهُمْ فَإِنِّی أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ وَ بِذَلِكَ تَسَمَّیْت‏

                        بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‏69، ص: 318

بنابراین انسان باید همیشه احساس گناه كند و از تقصیر و قصور خود ناراحت باشد.

وقتی میبینیم که ائمه ما چگونه به درگاه خدا زاری میکردند دیگر باید حساب دست ما بیاید.در دعای ابوحمزه آمده است که :

ان انا نقلت علی مثل حالی الی قبری لم امهده لرقدتی و لم افرشه بالعمل الصالح لضجعتی.