تبلیغات
معرفی اسلام ناب، بدون حاشیه و به دور از تعصب - بحث مفصل فقهی پیرامون "ربا"

برای پی بردن به اهمیت ربا به احادیث زیر توجه شود :

عن ابی عبد الله علیه السلام : درهم ربا اشد من سبعین زنیه کلها بذات محرم.کافی ج5 ص144

عن ابی عبد الله علیه السلام : درهم ربا أعظم عند اللّه من سبعین زنیة كلّها بذات محرم فی بیت اللّه الحرام.وسائل الشیعه ج18 ص123

در ذیل آیه 18 سوره نباء یعنى یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجا در روایتى در مجمع البیان از پیامبر آمده است : یحشر عشرة أصناف من أمتی أشتاتا قد میزهم الله من المسلمین... و بعضهم منكسون أرجلهم من فوق و وجوههم من تحت ثم یسحبون علیها...و أما المنكسون على رءوسهم فأكلة الربا...

چنین بیانی برای کم گناهی گفته شده است.پس خیلی باید حواسمان را جمع کنیم.البته شاید خیلی از کسانی که ربا میخورند بخاطر اینکه مساله ربا را بلد نیستند دچار ربا میشوند.پس باید مسائل ربا را یاد بگیریم.البته مسائل ربا هم به خاطر دقیق بودن آنها معمولا به طور شفاف برای مردم بیان نشده است.حال ما سعی میکنیم احکام آن را به طور ساده بیان کنیم.به هر حال باید حواسمان را جمع کنیم چرا که در روایتی در جلد 13 مستدرک الوسائل ، صفحه 333 از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمده است که :

یاتی علی الناس زمان لا یبقی احد الا اکل الربا فان لم یاکله اصابه من غباره.

آیاتی درباره ربا :

یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَواْ وَ یُرْبىِ الصَّدَقَات(بقره-276)

وَ مَا ءَاتَیْتُم مِّن رِّبًا لِّیرَْبُوَاْ فىِ أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا یَرْبُواْ عِندَ اللَّهِ  وَ مَا ءَاتَیْتُم مِّن زَكَوةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُوْلَئكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ(روم-39)

الَّذِینَ یَأْكُلُونَ الرِّبَواْ لَا یَقُومُونَ إِلَّا كَمَا یَقُومُ الَّذِى یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسّ‏ِ (بقره-275)

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ ذَرُواْ مَا بَقِىَ مِنَ الرِّبَواْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِینَ-فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ  وَ إِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَ لَا تُظْلَمُونَ(بقره-278و279)

.................................................................

در فقه اسلامی ربا به دو قسم تقسیم میشود : ربای معاملی و ربای قرضی

بحثهای بانکی جزو ربای قرضی میباشد و در آینده توضیحات آن داده میشود.

و اما ابتدا بحث از ربای معاملی شروع میشود :

برای تحقق ربای معاملی دو شرط مطرح است : مکیل و موزون بودن عوضین اتحاد در جنس

شرط اول :

اجناس در معاملات با مقیاسهای متفاوتی سنجیده میشوند :

وزن مثل گندم و برنج پیمانه مثل نفت و بنزین عدد مثل نان و کاسه و بشقاب متر مثل پارچه مشاهده مثل خانه و ماشین

در دو مورد اول ربا تحقق پیدا میکند.(البته گروهی از فقهاء ربا را در مورد سوم هم جاری میدانند)

شرط دوم : مراد از اتحاد در جنس اتحاد در اصل است بنابراین اگر سه کیلو ماست بفروشد تا پنج کیلو شیر بگیرد ربا و حرام است.

ربای معاملی در گذشته بیشتر تحقق داشت و به تدریج که بر نقش پول در معاملات افزوده شد این نوع معامله کمتر شد لکن این نوع معامله هنوز هم در شهرهای ما وجود دارد مثل معامله قند به شکر یا معامله روغن مایع به جامد یا معامله طلا به طلا.

 

...............................

ربای معاملی دارای چهار مصداق است :

مصداق اول : کالائی را در برابر مقداری اضافه از همان کالا بفروشد مثلا یک تن گندم بفروشد در مقابل یک تن گندم و پنج من دیگر.

مصداق دوم : کالائی را در برابر همان مقدار از آن کالا و  پول اضافه بفروشد مثلا یک تن گندم بفروشد در مقابل یک تن گندم و هزار تومان.

مصداق سوم : کالائی را در برابر همان مقدار از آن کالا و انجام یک کار اضافی بفروشد مثلا یک تن گندم بفروشد به یک تن گندم و انجام دادن کاری برای فروشنده.

مصداق چهارم : کالائی را در برابر همان مقدار از آن کالا با قرار دادن مدت برای یک طرف بفروشد مثلا یک تن گندمِ نقد بفروشد به یک تن گندم که شش ماه دیگر تحویل داده شود.

یک مساله مهم : اگر یکی از دو کالای همجنس سالم و دیگری معیوب باشد یا جنس یکی خوب و جنس دیگری بد باشد یا با یکدیگر اختلاف قیمت داشته باشند ، چنانچه بیشتر از مقداری که میدهد بگیرد باز هم ربا و حرام است.

توجه : در اینجا این سوال پیش میآید که عقل میگوید اگر ربا در مکیل و موزون حرام است باید در معدود و متر هم حرام باشد.چرا شما میگویید در این دو مورد حرام نیست؟مگر دلیل حرمت ربا ، ضایع شدن حق دیگری نیست؟و یا در مساله بالا عقلاء میگویند چنین معامله ای که بین جنس خوب و بد باشد اشکال ندارد.چرا شما میگویید حرام است؟ در جوابِ این سوال متصدیان فقه گفته اند این حکمِ ربا  یک حکم تعبدی است و ما به خاطر تعبد آن را مربوط به مکیل و موزون میدانیم و به خاطر تعبد چنین معامله ای را که گفته شد حرام میدانیم.

البته گروهی از محققین مثل آقایان مطهری و صادقی تهرانی و عابدینی حکم ربا در این قسمتها را با معیارهای عقلی تطبیق داده اند و در نتیجه حکمی مخالف حکم مشهور داده اند.

........................................................................

احکام پایانی ربای معاملی :

حکم اول :  در جائی که میخواهند دو کالای همجنس را که با هم تفاوت قیمت دارند معامله کنند میتوانند چیزی را ضمیمه کنند به شکلی که از معامله (مثل به مثل همراه با زیاده) خارج گردد مثلا اگر یک خروار گندم خوب ، ارزش دو خروار گندم بد را دارد و بخواهد یک خروار خوب را به دو خروار بد بفروشد میتوانند یک خروار گندم خوب را با یک جفت کفش به دو خروار گندم بد بفروشند.و بهتر است یک خروار گندم خوب را به پول بفروشد و بعد با آن پول دو خروار گندم بد را بخرند.

حکم دوم : اگر چیزی در بعضی شهرها با شماره معامله میشود و در بعضی شهرها با وزن یا پیمانه ملاک همان شهری است که معامله در آن واقع میشود مگر اینکه جنس را در بیشتر شهرها با وزن یا پیمانه بفروشند که در این صورت بنابراحتیاط واجب در هیچ شهری نباید آن را به زیادتر بفروشد.

حکم سوم : اگر چیزی را که میفروشد و عوضی را که میگیرد از یک جنس نباشد زیادی گرفتن اشکالی ندارد پس اگر سه کیلو برنج را به پنج کیلو گندم معامله کند صحیح است.

حکم چهارم : جو و گندم در ربا یک جنس حساب میشوند پس اگر سه کیلو گندم بدهد تا چهار کیلو جو بگیرد ربا و حرام است.

................................................................................

آیه 148 سوره بقره : (به آیه 177 همین سوره بقره هم رجوع شود)

این آیه یك آیه بسیار كاربردى است.چرا كه میگوید هر امتى‏جهت مخصوص خود را دارد.لازم نیست بحث اضافى روى این جهات بكنید كه چرا این این طور است و آن این طور.بجاى این حرفها بروید و خیرات را انجام دهید. این مطلب یك مطلب بسیار مهمى است كه درست است كه با توجه به سیاق این آیه مراد از وجهه همان قبله است لكن میتوان گفت كه علاوه بر آن مصداقهاى دیگر را نیز شامل میشود.گاهى اوقات بحث كردن روى بعضى مسائل فرعى براى زیر سوال بردن آن كار صحیحى نیست مثلا میآیند و میگویند چرا دین اسلام داراى چنین قانونى است(دو برابر بودن ارث پسر نسبت به دختر) كه در جواب باید گفت لكل وجهه هو مولیها فاستبقوا الخیرات.اگر مسلمانى كه برو انجام بده و اگر مسلمان نیستى نمیتوانى نسبت به احكام ما اشكال بگیرى. البته منظور از این سوالى كه این شخص میكند سوال اعتراضى است نه براى رسیدن به پاسخ.

حال یك مثال در اینجا میزنیم و آن در رابطه با بحث ربا است.مثلا در احكام شرعى وارد شده است كه ربا در مكیل و موزون وارد است و در معدود و متر وارد نیست.یا اگر یك كیلو برنج خوب داده شد در  مقابل دو كیلو برنج بد این هم ربا است.حال اشكال میكنند كه این احكام عقلانى نیست.

در جواب این گروه باید گفته شود اگر حكمى بود كه مخالف عقل بود این اشكال شما وارد بود ولى اگر حكمى باشد كه عقل دلیل آن را نفهمد اشكال وارد نیست.و این مورد از این دسته دوم است.این همه ربا میخورند حالا شارع آمده است و گفته است ربا بخورید ولى در این چند مورد ربا نخورید.آیا این خلاف عقل است.جالب است كه تازه شارع در اینجا احكام را آسان كرده واجازه ربا خوارى در بعضى موارد را داده است و شما میخواهید احكام را سخت كنید?ظاهر ادله این را نشان میدهد كه در بعضى از موارد ربا نیست و در بعضى موارد ربا است حالا ما بخواهیم در اینجا با شارع مخالفت كنیم و مواردى را كه ربا نیست ربا جلوه دهیم و مواردى را كه از نظر شرع ربا هست را بگوییم ربا نیست.

بنابراین ما هستیم و دستورات اسلام و  اگر یك چیزى در ابتداى كار عقل آن را نفهمید نباید بگذاریم به حساب اشكال به دین.مثال : چه جور است كه دو كلمه باعث محرم شدن دو نفر با هم میشود در حالى كه این را هم عقل نمیفهمد.

خلاصه اینكه فاستبقوا الخیرات.

..................................................................................

 

در ادامه بحث ربا میرسیم به ربای معاملی که دارای مصادیق بیشتری است و خیلی مبتلی به میباشد.

ابتدا توضیحاتی راجع به اصل قرض بدهیم.قرض دادن به دیگران در روایات بسیار توصیه شده است.به روایات زیر توجه شود :

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ یُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَكْتُوبٌ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ الصَّدَقَةُ بِعَشَرَةٍ وَ الْقَرْضُ بِثَمَانِیَةَ عَشَر

                        تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، ج‏16، ص: 318

از پیامبر اكرم روایت شده كه هركس به برادر مسلمان خود قرض دهد مال او زیاد میشود و ملائكه بر او رحمت میفرستند.(وسائل)

و از همان حضرت نقل شده است كه : اگر طلبكار با بدهكار خود مدارا كند بى حساب و با شتاب از صراط میگذرد و كسى كه برادر مسلمانش از او قرض بخواهد و با وجود توانائى ندهد بهشت بر او حرام میشود(وسائل)

البته از طرف دیگر میگویند كه قرض گرفتن مادامى كه انسان نیاز مبرم پیدا نكرده است مكروه است.

حال میرسیم به تعریف ربای قرضی :

اگر قرض دهنده شرط کند که بدهکار مبلغی اضافی بر آنچه گرفته بدهد یا مقداری از جنس دیگر  به آن اضافه کند یا کاری برای او انجام دهد یا آن را با کیفیت خاصی که ارزش مالی دارد پس دهد ربا و حرام است ولی اگر قرض گیرنده به میل خود بدون اینکه قرض دهنده شرط کند بیشتر از مقدار قرض بپردازد اشکال ندارد بلکه مستحب است.

 

اگر قرض دهنده بگوید این مبلغ را به تو قرض میدهم به شرط آنکه هنگام باز پرداخت فلان مبلغ را هم به دیگری ببخشی باز هم ربا و حرام است.پس در حرمت ربا فرقی نمیکند که سود آن به طلبکار برسد یا به شخص دیگر.

اگر قرض دهنده انجام کاری را که ارزش مالی ندارد شرط کند مثل اینکه شرط کند بدهکار برای او یا پدر و مادر او دعا کند اشکال ندارد.

طبق این حرفها وامی که از طرف بانکها داده میشود در صورتی که با شرط همراه باشد قرض ربوی است مثل اینکه گفته شود در صورتی ما به تو قرض میدهیم که فلان مقدار پول در فلان مدت در بانک داشته باشی.

.............................................................................

ربا دادن مثل ربا گرفتن حرام است.

البته اگر کسی مجبور باشد ربا بدهد اشکال ندارد مثل اینکه کسی مجبور باشد وام بگیرد و تنها راه وام گرفتن هم از طریق ربا است.برای چنین کسی اشکال ندارد.

و اما آیا وامی که قرض الحسنه به مردم میدهد صحیح است؟چرا که آنها میگویند اگر میخواهی به تو وام بدهیم باید فلان مقدار در طول فلان مدت در قرض الحسنه ما بگذاری و این هم شرط در قرض است.

در جواب باید گفت که اگر به صورتی که در بالا گفته شد میشود ربا الا اینکه ما راهی را پیشنهاد میکنیم که از ربا خارج میشود و آن اینکه شخصی که میخواهد در قرض الحسنه پول بگذارد باید به این نیت پول بگذارد که کمک به دیگران کرده باشد و نیت اصلی او گرفتن وام نباشد حال اگر وامی در آینده به او اختصاص گرفت مصرف کند ولی نباید به نیت وام پولش را بگذارد.

سوال دیگری که مطرح شده این است که حال اگر کسی به صورت ربوی وامی گرفت میتواند در آن تصرف کند یا نه؟

طبق تحقیقاتی که شد به این جواب رسیدیم که بله میتواند.

........................................................................

و اما در ادامه بحث ربا میرسیم به احکام بانکی :

در مورد احکام بانکی باید گفته شود که آقایان بهجت و سیستانی و خوئی در این مورد سخت میگیرند و کسانی که از این آقایان تقلید میکنند باید طبق شرائط بیان شده که این افراد گفته اند عمل کنند.

و اما ما در اینجا طبق نظر مشهور بحث میکنیم.

در رابطه با سپرده های بانکی که بانک به ما سود میدهد گفته اند که :

اگر معامله شرعی با رعایت شرائط آن و طبق یکی از عقود اسلامی انجام میشود اشکال ندارد و سود آن هم صحیح است البته شخص سپرده گذار باید قصد به آن معامله شرعی را داشته باشد.

بانک هم سودی که به ما میدهد ظاهرا علی الحساب است و به ما میگوید اگر در آخر کم و زیادی صورت گرفت در آخر با هم حساب و کتاب میکنیم که البته به خاطر اینکه کارهای بانک دقیق است معمولا کم و زیادی صورت نمیگیرد.

و اما در رابطه با کارمزدی که بانک میگیرد :

ظاهر فتوای بعضی آقایان این است که کارمزد اشکال دارد هرچند برای مخارج صندوق باشد ولی گروهی هم گفته اند اگر در حد کارمزد متناسب و نیز مبلغی که کاهش ارزش پول را جبران کند باشد اشکال ندارد.

....................................................

جوایز بانکی :

گرفتن جایزه هائی که بانک برای تشویق سپرده گذاران و یا موسسات برای تشویق خریداران به وسیله قرعه کشی یا به هر صورت دیگر پرداخت میکنند اشکال ندارد مگر اینکه قرض دادن به بانک به قصد گرفتن جایزه باشد.

دیر کرد :

منتظری : مطالبه خسارت تاخیر دین جایز نیست مگر به مقداری که در حد جبران کاهش ارزش پول باشد.

مکارم : جریمه دیر کرد اگر به معنی سود اجباری باشد جایز نیست ولی اگر جنبه تعزیر از سوی حکومت داشته و به صورت عادلانه باشد و یا در ضمن عقد لازم جداگانه ای شرط شده باشد جایز است.

آقای فاضل هم شبیه فتوای آقای مکارم را داده اند و بقیه مراجع دیر کرد را حرام میدانند.

آیا قرض دهنده میتواند به عنوان تورم و کاهش ارزش پول ، بیش از آن را از شخص قرض گیرنده بگیرد؟

گروهی از مراجع در اینجا این را اجازه داده اند به خصوص اگر اختلاف ارزش پول فاحش باشد.

البته گفته اند قرض دهنده برای اینکه از تورم در امان باشد بهتر این است که سکه قرض دهد یا اگر میخواهد پول قرض دهد به قرض دهنده بگوید با این پول از طرف من سکه بخر و بعد برو با این سکه ها هر کاری میخواهی بکن و بعدا به من سکه برگردان.

.......................................................................

بحث دیگری که در باب ربا مطرح میشود ، بحث رهن و اجاره است.

قبلا گفتیم که ربا یعنی شرط در قرض.حال اگر در بحث رهن و اجاره هم این تعریف مصداق پیدا کند آن هم میشود ربا و آن در صورتی است که شخص بگوید من 3 میلیون به تو قرض میدهم به شرط اینکه خانه ات را به 100 هزار تومان اجاره دهی یا 4 میلیون به تو قرض میدهم به شرط اینکه 90 هزار تومان اجاره دهی و ...

در این فرض ، فرد قرضی که میدهد دارد شرط میگذارد و میگوید من به شرطی به تو قرض میدهم که اجاره را پایین بیاوری و این همان ربا است.

راه حل مساله در این مورد این است که از شرط در قرض خارج شود و به شرط در اجاره تبدیل شود یعنی بگوید من خانه ام را به فلان مبلغ به تو اجاره میدهم به شرط اینکه 3 میلیون به من قرض دهی.

.............................................